De menselijke stem


Een zeer mooi instrument dat iedereen kan ‘bespelen’, is de menselijke stem. Het is een zeer persoonlijk ‘muziek-instrument’. Iedere stem heeft zijn eigen kenmerken en karakter. Zo kan een stem helder, zwaar of scherp zijn. Door dergelijke verschillen kunnen we horen van wie een stem is.

Bij het spreken of zingen ontstaat klank. Die klank wordt, zoals bij alle muziekinstrumenten, veroorzaakt door trillingen.

Hoe de stem werkt heeft men pas in 1854 ontdekt. De Spaanse zanger Manuel Garcia gebruikte een tandspiegel als keelspiegel. Zo zag hij hoe de klank ontstond. Aan het uiteinde van de luchtpijp, in het strottenhoofd, bevinden zich de stembanden
Deze stembanden (twee dunne vliesjes) gaan trillen wanneer we de lucht uit onze longen langs de luchtpijp naar buiten persen. Het zijn de ‘snaren’ van ons ‘muziekinstrument’. Iemand die zijn stem verkeerd gebruikt, kan ‘stemknobbels’ op zijn stembanden krijgen, waardoor de stemspleet niet meer volledig afsluit: men spreekt hees. De enige remedie is: zwijgen.

Bij kinderstemmen kun je moeilijk het verschil horen tussen een jongensstem en een meisjesstem. Het ‘instrument’ is bij beiden nog hetzelfde. Wanneer vele kinderen samen zingen, noemt men dit: kinderkoor. Zingen enkel jongens samen, dan heet dit: jongenskoor/ knapenkoor. Zingen enkel meisjes samen, dan hebben we een meisjeskoor.

Tussen het 12de en het 15de levensjaar krijgen het strottenhoofd en de stembanden hun definitieve grootte. Merkwaardig is dat de jongensstem een octaaf daalt; het wordt een mannenstem. De meisjesstem wordt een vrouwenstem. Die verandering is bij de meisjes niet zo duidelijk waar te nemen. Rond het 18de jaar groeit de meisjesstem uit tot sopraan, mezzosopraan of alt.

Indeling van de zangstemmen:

De stemmen worden ingedeeld in 4 hoofdgroepen:

  • De hoge vrouwenstem heet sopraan.
  • De lage vrouwenstem heet alt.
  • De hoge mannenstem heet tenor.
  • De lage mannenstem heet bas.

Wanneer al die stemmen in groep samen zingen, spreekt men van een koor. Zingen alleen de vrouwen in groep samen, dan spreekt men van een vrouwenkoor. Zingen alleen de mannen samen, dan spreekt men van een mannenkoor.

Buiten deze 4 hoofdgroepen zijn er ook nog andere stemsoorten:

  • Een vrouw die uitzonderlijk hoog kan zingen, is een coloratuursopraan. Men is meestal met zo'n stem geboren!
  • Een vrouwenstem tussen de sopraan en de alt heet mezzosopraan.
  • Een man die buitengewoon hoog kan zingen is een contratenor. Hij kan soms de plaats innemen van de sopraan.
  • Een mannenstem tussen de tenor en de bas is een bariton.
  • Een uitzonderlijk lage mannenstem noemt men basso profondo.

Een oratorium is een gezongen werk door solisten en koor met orkestbegeleiding; aanvankelijk met geestelijke inhoud, later ook met wereldlijke onderwerpen. De eerste uitvoeringen vonden plaats in het oratorium, de Latijnse benaming voor bidzaal.

Een recitatief (Latijn: recitare = voordragen) is een muziekstuk voor solozangstem, meestal in een opera of een oratorium, begeleid door een basso-continuo (letterlijk: doorlopende bas; een akkoordbegeleiding door het klavecimbel en de basinstrumenten). In het recitatief is de tekst zeer belangrijk. Na een recitatief volgt een aria.

Een aria is een muziekstuk voor een zangstem, meestal in een opera of een oratorium, begeleid door het orkest. Hier komt het ‘zingen’ op de eerste plaats.