Inleiding Middeleeuwen Renaissance Barok Klassiek Romantiek XXste eeuw  

 

-Middeleeuwen-

 
Algemeen
Gregoriaans
Meerstemmigheid
Wereldlijke muziek
Instrumenten
Stijlkenmerken
Oefenen
Quiz
 

 

Inleiding
Tussen de jaren 0 en 600 zijn vele verschillende plaatselijke christelijke liturgieŽn ontstaan, waarvan we niet veel concreet weten. Wel is zeker dat waar het christendom verspreid wordt, de plaatselijke muziek ook een rol speelt in de ontwikkeling van de liturgische muziek. Dat betekent dus grote verschillen tussen de muziek in gebieden als bijvoorbeeld het huidige ItaliŽ, Frankrijk en aan de andere kant  Libanon en SyriŽ.   

Voor en tijdens de regeringsperiode van Karel de Grote is er een grote politieke en economische staat ontstaan: het Frankische keizerrijk. In de kunst spreken we van de Karolingische Renaissance. Het in stand houden van een rijk dat  zich van het huidige Noord-Duitsland heeft uitgestrekt tot en met de PyreneeŽn en een deel van ItaliŽ in het Zuiden en tot aan de Russische grens in het Oosten, vraagt om eenheid van bestuur, recht enz.  Maar ook een grote mate van eenheid in religie en eredienst draagt bij aan orde en rust. Daar is dus voortvarend aan gewerkt.

Gregoriaans
Het christendom is het geloof, dat overal wordt verspreid en de liturgie is van de Latijnse kerk (Rome). De muziek ervan (de kerkelijke gezangen) wordt vanaf 850 Gregoriaans genoemd, omdat deze volgens de overlevering onder Paus Gregorius I (590-604) is geordend en vastgesteld. Ook legt deze paus het kerkelijk jaar vast en richt een professionele zangschool, de Schola Cantorum op.

 



Volgens een legende uit de negende eeuw was paus Gregorius de Grote namelijk de schepper van het hele gregoriaanse repertoire. Een duif zou Gregorius de gezangen in het oor gefluisterd hebben, waarna de heilige ze zingend dicteerde aan een achter een scherm gezeten schrijver. Nieuwsgierig geworden door de vele onderbrekingen in de voordracht van de paus besloot de schrijver een kijkje aan de andere kant van het scherm te nemen. Daar zag hij op de schouder van Gregorius de duif zitten (symbool van de Heilige Geest)


De oorsprong van het Gregoriaans ligt in de muziek van de Joodse synagoge. Daarom zijn als kenmerken uit de Joodse muziek te herkennen: 

  • het responsoriaal gezang (wisselzang tussen voorganger en koor)
  • de psalmodie ( het reciteren op ťťn toon met een kleine aanhef en slotcadens)
  • het melismatisch zingen (meerdere tonen worden gezongen op ťťn lettergreep). 

Diatoniek (Kerktoonsoorten) en syllabische (ťťn toon per lettergreep) gezangen wijzen op invloed van de Griekse muziek. 

antifonaal gezang (wisselzang tussen koren) komt uit SyriŽ. 

Het Gregoriaanse repertoire bestaat uit 3000 overgeleverde melodieŽn. De belangrijkste functie van het Gregoriaans was de geloofsgemeenschap in een stemming van vroomheid te brengen. De muziek stond dus volledig in dienst van het geloof.

Over hoe het Gregoriaans ritmisch moet worden uitgevoerd zijn de meningen verdeeld. Het is voldoende te weten, dat het ritme vrij is, dus niet gebonden aan vaste maatschema's. Uitvoering van het ritme wordt bepaald door de voordracht van de tekst. 

Het notenschrift dat in de oudste handschriften voor het Gregoriaans wordt gebruikt,  is het neumenschrift. Dit is het begin van muzieknotatie in de westerse muziek: de toonhoogte is bij benadering gegeven als een soort geheugensteun, de ritmische structuur is niet gegeven. 

 |voorbeeld van neumenschrift|

 |voorbeeld van kwadraadnotatie|



Tekens boven de tekst als geheugensteun bedoeld voor iets dat de zanger al kende(9e eeuw). 
 
De tekens geven alleen de melodische richting aan. 

Een volgende stap was dat de tekens tussen lijnen geplaatst werden (vanaf 10e eeuw) 

 



Daarna kregen de tekens een vaste vorm: de kwadraatnotatie. 

De noten werden verdeeld over 4 lijnen. Hiermee was de melodie heel nauwkeurig vast te leggen, niet het ritme. 


De vorm en de verschillende noten-combinaties gaven wel lang-kort verhoudingen aan.

Dit is de notatie die tot op heden in het Gregoriaans wordt gebruikt.

Guido van Arezzo (995-1050), een Italiaanse monnik, heeft een grote bijdrage 
aan de ontwikkeling van het notenschrift geleverd. Het was zijn idee om de
tekens (neumen) op parallelle lijnen te zetten, zodat de tekens in feite voor
noten stonden. Op deze manier kon hij de koorzangers die hij onder zijn hoede
had nieuwe liederen laten zingen zonder dat ze deze eerst gehoord hadden


Toen men eenmaal begonnen was muzieknoten op te schrijven, zodat de gezangen niet langer uit het hoofd geleerd hoefden te worden, moesten de koorknapen zich nieuwe vaardigheden eigen maken, zoals die van het lezen van muziek en het van blad zingen. 

Tot de twaalfde eeuw is het Gregoriaans een muziek in ontwikkeling. Daarna treedt het verval in door nieuwe ontwikkelingen zoals meerstemmigheid en de ontwikkeling van muziek met een vaste maatindeling (ritmische verdelingen in tweeŽn en drieŽn). 

Wat blijft zijn vele liturgische teksten waaronder de mis als basis voor nieuwe composities. In de RK Kerk behoort de mis tot de dagelijkse liturgie. 

De mis bestaat uit :

  • het ordinarium, de zogenaamde vaste gezangen, de tekst van deze gezangen is iedere dag hetzelfde. Met name van de vaste gezangen van de mis, zoals Kyrie, Sanctus en Agnus Dei zijn van de Middeleeuwen tot nu vele meerstemmige zettingen gecomponeerd. 
  • het proprium, de iedere dag wisselende gezangen  

Zoals is gebeurd met meerdere vormen van oude muziek, wordt ook het Gregoriaans in de negentiende eeuw 'herontdekt' en zijn alle Gregoriaanse gezangen opnieuw uitgegeven. Tot op de dag van vandaag wordt bestudeerd hoe het Gregoriaans (en veel andere ďoudeĒ muziek) uitgevoerd moet worden. 

In principe wordt het Gregoriaans door mannen gezongen: in de RK Kerk bekleden vrouwen geen functies. Tot in de zestiger jaren van deze eeuw is dat zo geweest. Daarna is veel veranderd. Toch waren er sinds de vroegste Middeleeuwen naast kloosters met  monniken ook kloosters met vrouwen (nonnen). Zij zongen in hun erediensten ook de kerkelijke gezangen en van een enkele vrouw is bekend dat zij een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van de muziek.

 

Meer informatie over Gregoriaans:
www.muzieklokaal.nl
 
Nederlandstalig en goed bruikbaar, veel  geluidsvoorbeelden.
 Naast het Gregoriaans ook andere genres.