Wat kun je doen als een van je leerlingen hoogbegaafd is? Cijferpuzzel

Meestal is de 'roem' een hoogbegaafde leerling al vooruitgesneld en weet de hele school dat er een jonge, slimme, opvallende leerling in een bepaalde klas komt of zit. Als je weet dat je een hoogbegaafde leerling in de klas krijgt, verdiep je dan van te voren in het onderwerp. Je bent dan een gelijkwaardiger gesprekspartner van de ouders die meestal zeer goed op de hoogte zijn van dit thema. Zeker bij onderpresteren kan er makkelijk een conflict tussen ouders en school ontstaan. Bij ernstige dyslexie of bij voorbeeld ADHD, zul je de leerling met zorg willen omringen. Een leerling die problemen ondervindt van zijn/haar hoogbegaafdheid heeft net zo goed zorg nodig. De mate van de zorg is uiteraard afhankelijk van de problemen die de hoogbegaafdheid al dan niet met zich meebrengt. Onderstaande profielen illustreren goed de variëteit in kenmerken van hoogbegaafde leerlingen. Er zijn succesvolle, uitdagende en onderduikende hoogbegaafden. Ook kom je drop-outs, leerlingen met leer- en of gedragsproblemen en zelfstandige leerlingen tegen. Bij alle leerlingen hoort een aparte aanpak zowel op sociaal/emotioneel gebied als op het gebied van het schoolse leren.

  gedragskenmerken herkenning begeleiding van school
Profiel I
de succesvolle leerling
  • perfectionistisch
  • goede prestaties
  • zoek bevestiging van de leerkracht
  • vermijdt risico
  • accepterend en conformerend
  • afhankelijk
  • schoolprestaties
  • prestatietests
  • intelligentietests
  • nominatie door leerkracht
  • versneld en verrijkt curriculum
  • ontwikkelen van persoonlijke interesses
  • vooraf testen, uitsluitend leerstof die nog niet beheerst wordt: leerstof inkorting
  • contact met ontwikkelingsgelijken
  • ontwikkeling van vaardigheden voor zelfstandig leren
  • mentor
  • begeleiding van school- en beroepsloopbaan.
  • Profiel II
    de uitdagende leerling
  • corrigeert de leerkracht
  • stelt regels ter discussie
  • is eerlijk en direct
  • grote stemmingswisselingen
  • vertoont inconsistente werkwijzen
  • slechte zelfcontrole
  • creatief
  • voorkeur voor activiteit en discussie
  • komt op voor eigen opvattingen
  • competitief
  • nominatie door medeleerlingen
  • nominatie door ouders
  • interviews
  • geleverde prestaties
  • nominatie door volwassene buiten het gezin
  • creativiteitstests
  • tolerant klimaat
  • zoveel mogelijk bij passende leerkracht plaatsen
  • cognitieve en sociale vaardigheden trainen
  • directe en heldere communicatie met de leerling
  • gevoelens toestaan
  • mentor
  • zelfwaardering opbouwen
  • gedrag besturen met contracten
  • verdieping
  • Profiel III
    de onderduiken-de leerling
  • ontkent begaafdheid
  • doet niet mee in programma's voor meer begaafde leerlingen
  • vermijdt uitdaging
  • zoekt sociale acceptatie
  • wisselt in vriendschappen
  • nominatie door begaafde medeleerlingen
  • nominatie door ouders
  • prestatietests
  • intelligentietests
  • prestaties
  • begaafdheid herkennen en adequaat opvangen
  • niet participeren in speciale activiteiten toestaan
  • sexe-rol modellen geven (vooral meisjes)
  • doorgaan met informeren over opleidings- en beroepsmogelijkheden
  • Profiel IV
    de drop-out
  • neemt onregelmatig deel aan onderwijs
  • maakt taken niet af
  • zoekt buitenschoolse uitdaging
  • verwaarloost zichzelf
  • isoleert zichzelf
  • creatief
  • bekritiseert zichzelf en anderen
  • werkt inconsistent
  • verstoort, reageert af
  • presteert gemiddeld of minder
  • defensief
  • analyse van verzameld werk
  • informatie van leerkrachten uit het verleden
  • discrepantie tussen intelligentiescore en geleverde prestaties
  • inconsistenties in prestaties
  • creativiteitstests
  • nominatie door begaafde medeleerlingen
  • geleverde prestaties in niet-schoolse settings
  • diagnostisch onderzoek
  • groepstherapie
  • niet-traditionele studievaardigheden
  • verdieping
  • mentor
  • niet-traditionele leerervaringen buiten de klas
  • Profiel V
    de leerling met leer- en/of gedrags-problemen
  • werkt inconsistent
  • presteert gemiddeld of minder
  • verstoort, reageert af
  • sterk uiteenlopende resultaten op onderdelen van een intelligentietest
  • herkenning door relevante anderen
  • herkenning door leerkracht met ervaring met onderpresteerders
  • interview
  • wijze van presteren
  • plaatsing in programma voor begaafden
  • voorzien van benodigde bronnen
  • niet-traditionele leerervaringen
  • begin met onderzoek en ontdekkingen
  • tijd met ontwikkelingsgelijken doorbrengen (niet persť leeftijdgenoten)
  • individuele begeleiding
  • Profiel VI
    de zelfstandige leerling
  • goede sociale vaardigheden
  • werkt zelfstandig
  • ontwikkelt eigen doelen
  • doet mee
  • werkt zonder bevestiging
  • werkt enthousiast voor passies
  • creatief
  • komt op voor eigen opvattingen
  • neemt risico
  • bereikte schoolresultaten
  • produkten
  • prestatietests
  • interviews
  • nominatie door leerkracht, klasgenoot, ouders, zichzelf
  • intelligentietests
  • creativiteitstests
  • ontwikkelen van een lange-termijn plan voor studie
  • versneld en verrijkt curriculum
  • belemmeringen in tijd en plaats wegnemen
  • vooraf testen, uitsluitend leerstof die nog niet beheerst wordt: leerstof inkorting
  • mentor
  • begeleiding van school- en beroepsloopbaan
  • vervroegde toelating tot vervolgopleiding
  • (Betts, G.T. & Neihart, M. (1988). Profiles of the Gifted and Talented. Gifted Child Quarterly, 32(2), 248-253. © vertaling: CBO-KUN)

    Een luisterend oor en begripvolle houding zijn, zoals bij alle (bijzondere) leerlingen van groot belang. Er zijn misschien collega's die het verschijnsel hoogbegaafdheid ontkennen en vinden dat de leerling zich maar aan moet passen aan de school. Ook denkt men soms dat extra hulp nooit nodig is omdat de leerling er zo toch wel komt. Dat is een misvatting. Als er nog geen hoogbegaafdenbeleid op je school is, praat er over. Ga niet op je eentje hobbyen! Denk bij leerlingen met ernstige gedragsproblemen (bijvoorbeeld uitdagend of juist heel teruggetrokken gedrag) die volgens jou beter zouden kunnen presteren, eens aan niet onderkende hoogbegaafdheid als oorzaak van de problemen. Ga voorzichtig een gesprek aan met de leerling en onderzoek samen wat de oorzaak van het onderpresteren zou kunnen zijn. Ga na hoe de leerling de uitleg van de docent ervaart. Is er sprake van verveling? Vraag of dit ook op de basisschool al voorkwam. Hoe ervaart de leerling het om lage/hoge cijfers te halen? Hoe is zijn/haar positie in de groep enz. Hoogbegaafdheid kan ook verborgen zijn onder dyslexie of ADHD (zie onderdeel: Hoe herken je hoogbegaafdheid?) Het onderscheid tussen hoogbegaafdheid en ADHD is soms moeilijk. Een hoogbegaafde leerling kan uit verveling probleemgedrag vertonen, (bijvoorbeeld rusteloos, ongeconcentreerd gedrag) dat op ADHD lijkt. Een onderscheid is onder andere dat een ADHD leerling meestal hyperactief en niet taakgericht is in alle situaties terwijl een hoogbegaafde leerling langdurig energie kan besteden aan iets dat hem echt boeit.
    Als je (bijvoorbeeld op een werkweek) onvermoede, uitzonderlijke talenten of een opvallende manier van reageren of handelen bij een leerling ziet maar in de klas komt dat er niet uit, denk dan eens verder.
    Een speciale taakdocent die steun verleent aan hoogbegaafde leerlingen, is zeer aan te bevelen. Sommige scholen werken met projecten, dat kunnen speciale projecten voor hoogbegaafden zijn of projecten voor de hele school (klas) waarin de hoogbegaafde een bijzondere taak heeft.
    Afhankelijk van de behoefte van de leerling zal met betrekking tot de leerstof compacten (indikken) en/of verrijken nodig zijn. Overleg met scholen waar veel ervaring is met hoogbegaafde leerlingen (zie scholen) hoe dat aangepakt kan worden. Versnellen van de studie is het beste in combinatie met verrijken. Voorkom dat het verrijken blijft steken in zoethoudertjes of in initiatieven van individuele docenten. Sommige scholen werken met het zogenaamde draaideurmodel. Hierbij is de specifieke belangstelling van de leerling uitgangspunt voor de verdieping van alle leerstof. Het programma is zo georganiseerd, dat de leerling in en uit de klas kan stappen zonder het klassenprogramma te storen of te verwaarlozen. Hij kan dan praten met een speciale deskundige op het gebied van zijn interesse, zelfstandig een werkstuk maken enz. Om kennis te verzamelen kan de leerling ook een bezoek brengen aan bibliotheek of universiteit.
    Op sommige scholen hanteert men een model met leer(stof)lijnen. Het (vak)programma wordt ingedikt en in de vrijgekomen uren kunnen de leerlingen werken aan vrij te kiezen activiteiten. Het is ook mogelijk te versnellen. In dit model staat de eigen verantwoordelijkheid van de leerling sterk op de voorgrond.
    Er zijn scholen die speciale klassen voor hoogbegaafden hebben. Het hangt af van de manier waarop de school aan deze klassen gestalte geeft, of dit succesvol is. De laatste tijd zijn er ook speciale scholen opgericht waar uitsluitend hoogbegaafde leerlingen zitten. Voor sommige leerlingen kan zo'n school een (eventueel tijdelijke ) oplossing zijn. Andere hoogbegaafden zijn meer gebaat bij een aangepaste studie in het reguliere onderwijs.

    • Zorg er in ieder geval voor dat de zorg voor deze leerlingen ingebed wordt in het schoolwerkplan.
    • Benader de hoogbegaafde leerling invoelend en begripvol. Houd goed in de gaten of de leerling geaccepteerd wordt door de klasgenoten.
    • Wijs hem/haar op mogelijkheden tot contacten met ontwikkelingsgelijken b.v Olympiades (zie materialen en ideeën) en verenigingen (zie adressen).
    • Aarzel niet door te verwijzen naar professionele hulp als de leerling als gevolg van zijn/haar hoogbegaafdheid niet goed functioneert. Een hoogbegaafde leerling kan zich, juist als gevolg van het hebben van grote talenten, heel ongelukkig voelen.
    • Zie de hoogbegaafde leerling allereerst als mens. Qua kennis is hij of zij je wellicht wel eens de baas. Jouw levenservaring en kijk op zaken kunnen de leerling echter tot voorbeeld en steun zijn.

    Myriam Schrover, orthopedagoog.

    Volgende pagina : Het verhaal van Jeannette