Begrippenlijst 'Sovjetunie' het huidige Rusland.

INDEX :

ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ

Deze lijst is nog vooral gebaseerd op de Sovjetunie. Een land dat als zodanig niet meer bestaat. Wel kan je veel begrippen nog steeds gebruiken. Tegenwoordig is de Sovjetunie opgesplitst in 16 aparte landen. Rusland is verreweg de grootste en nog een overblijfsel van de oude Sovjetunie.

- A -

aardgas

Een gas dat bestaat uit vluchtige koolwaterstofverbindingen: ontstaan uit de ontbinding van organisch materiaal. Het aardgas bevindt zich gewoonlijk in een poriŽnrijk reservoirgesteente en is afgedekt met een ondoorlatend dekgesteente.

aardolie

Vloeibare complexe koolwaterstofverbinding, ontstaan uit organisch materiaal van verschillende herkomst.

acculturatie

Het proces waarbij cultuur van de ene groep wordt overgenomen door een ender groep.

apparatsjiki

Ook wel bureaukratsjiki genoemd, kern van betaalde functionarissen van de Communistische Partij.

arbeidsextensief

De productiefactor arbeid wordt, in vergelijking met de andere productiefactoren, in geringe mate benut.

arbeidsintensief

De productiefactor wordt, in vergelijking met de andere productiefactoren, in sterke mate benut.

autarkie

Economische onafhankelijkheid.

autonome socialistische sowjet republieken

Gebieden in de voormalige S.U. met een beperkte zelfstandigheid waar kleinere volken wonen.

autonomie

Zelfbestuur

Terug naar de Index

- B -

Bajkal-Amoer-Magistral

Na 1974 aangelegde spoorlijn in het oosten van SiberiŽ, tussen het noorden van het Bajkalmeer en de benedenloop van de rivier de Amoer. Het doel is dit deel van de (voormalige) Sovjetunie te ontsluiten en er nieuwe economische ontwikkelingen op gang te brengen.

bevolkingsdichtheid

Het gemiddelde aantal inwoners per km≤.

bevolkingsdruk

Het aantal mensen van de niet-productieve bevolking (0-14 jaar en 65 jaar en ouder), uitgedrukt als percentage van de productieve bevolking.

bevolkingsspreiding

De spreiding van de bevolking over een bepaald gebied.

bodem

Het bovenste deel van de aardkorst, bestaande uit verweerd gesteente, waarin planten wortelen.

bolsjewiki

Revolutionairen ("roden") ten tijde van de Russische revolutie, geleid door Lenin.

bruinkool

Brandstof ontstaan door de inkoling van veen. Door samenpersing is het veen omgezet in bruinkool. Bestaat voor 70% uit koolstof.

bureaucratie

(de overheersing van) het ambtenarenapparaat, leidt vaak tot vertraging bij het tot stand komen van nieuwe ontwikkelingen.

Terug naar de Index

- C -

Celebes

Celebes (=Sulawesi) is een van de eilanden van IndonesiŽ. In de binnenlanden van dit karakteristiek gevormde eiland leven de Toradja's.

centralisatie

Het samentrekken van beslissingsbevoegdheden op een bepaalde plaats, in de top van de organisatie. In de (voormalige) Sovjetunie betekent dit het centraal leiden van de ontwikkelingen in de samenleving door de staat.

chimizatsijia

Toepassing van kunstmest in de voormalige S.U.

collectivisatie

Het samenvoegen van privť-bedrijven tot ťťn geheel.

comecon of rweh

Raad voor Wederzijdse Economische Hulp, een samenwerkingsverband tussen Polen, (voormalige) DDR, CSSR, RoemeniŽ, Hongarije, Bulgarije en de (voormalige) Sovjetunie. Dit samenweringsverband heeft ten doel de gezamenlijke economie te versterken. Door de Duitse eenwording (oktober 1990) is de DDR geen lid meer.

concentratie in de voedselketen

Proces waarbij giftige stoffen zich ophopen in de hogere consumentenniveaus (topcarnivoren).

consumptiegoederen

Goederen die benut worden voor de bevrediging van de dagelijkse en de niet-dagelijkse behoeften van mensen, dus goederen die geleverd worden aan de consument.

coŲperatie

Een groep mensen die productiefactoren in gemeenschappelijk bezit hebben en die door het verrichten van (bijv. landbouw) activiteiten de belangen van de groepsleden dienen.

cultuur

Een geheel van aangeleerde gedragskenmerken, waaraan alle leden van een gemeenschap zich openlijk houden.

Terug naar de Index

- D -

debiet

Hoeveelheid water die per seconde langs een bepaald punt in de rivier wordt afgevoerd.

decentralisatie

Het leggen van de beslissingsbevoegdheden op meerdere plaatsen in de organisatie. In de (voormalige) Sovjetunie betekent dit het overdragen van bevoegdheden door de centrale overheid aan de lagere overheden en/of de leiding van bedrijven.

Terug naar de Index

- E -

etnische enclave

Een gebied dat bewoond is door een groep mensen die zich onderscheidt van andere groepen. Het gebied is in zijn geheel omsloten door een gebied dat door een andere etnische groep wordt bewoond.

Terug naar de Index

- F -

Terug naar de Index

- G -

geboortenoverschot

Bevolkingsgroei die ontstaat doordat het aantal geboorten groter is dan het aantal sterfgevallen.

gelifluctie

Beweging van los materiaal dat is verzadigd met smeltwater. Voor deze beweging is slechts een gering hellingspercentage nodig.

glasnost

Betekent vrijheid: de grotere vrijheid voor het individu.

gletsjerrivier

Een rivier die bovenstrooms wordt gevoed door smeltwater van een gletsjer en in voorjaar en zomer meer water (door het smelten van ijs) afvoert.

gos

G.O.S.: gemenebest der onafhankelijke staten, ontstaan in december 1991, uit de Sovjetunie.

gosplan

Staatscommissie voor planning in de voormalige S.U.

Terug naar de Index

- H -

handels- en betalingsbalans

Financieel overzicht van een land waarin de ontvangsten en de uitgaven staan opgeschreven t.o.v. het buitenland. De handelsbalans is een onderdeel van de betalingsbalans. Hier gaat het alleen over de importen en de exporten van goederen.

huursubsidie

Huurwoningen zijn vaak te duur voor mensen met lage inkomens, zoals b.v. studenten en bejaarden. Om deze groepen toch in redelijke woningen te kunnen laten wonen, krijgen deze mensen een deel van hun huur vergoed door de gemeentelijke overheid.

Terug naar de Index

- I -

icings

Grote ijsconcentraties die ontstaan doordat water uit rivieren over land strommt en bevriest; door het opvriezen van de ontdooide bovenlaag in gebieden met een permafrost of door het bevriezen van grondwater dat naar de oppervlakte komt.

ijzeren gordijn

De zwaarbewaakte grens tussen Oost-Europa en West-Europa, tussen het socialistische en kapitalistische Europa. Sinds november 1989 opgeheven.

ijzererts

Een gesteente met een bepaalde concentratie ijzerverbindingen.

interventieprijs

De EU stelde per jaar een zgn. richtprijs vast en beloofde in te grijpen als de prijs op de markt ongeveer 5 a 10% beneden de richtprijs dreigde te zakken. De boeren konden dan hun product aanbieden aan de "interventiebureau's". Een interventieprijs werd dus voor de agrariŽrs een "garantieprijs". Hierdoor werd het marktmechanisme doorbroken en ging men steeds meer produceren, zodat er enorme overschotten (bv. de "melkzee") ontstonden. Latere maatregelen zijn o.a. de super-heffing en het MacSharry-plan.

Terug naar de Index

- J -

joint-venture

Samenwerkingsverband tussen bedrijven, in dit geval tussen westerse bedrijven en Sowjet-bedrijven en/of overheid.

Terug naar de Index

- K -

kapitaalextensief

De productiefaktor kapitaal wordt, in verglijking met de andere productiefactoren , in geringe mate benut.

kapitaalgoederen

Goederen waarmee andere goederen en diensten kunnen worden geproduceerd, zoals machines en kapitaalgoederen.

kapitaalintensief

De productiefaktor wordt, in vergelijking met andere productiefaktoren, in sterke mate benut.

klimaten

Klimaat: gemiddelde weerstoestand berekend over een lange periode van meestal 30 jaar. In de (voormalige Sovjet-Unie voorkomende klimaten: EF:klimaat met eeuwige sneeuw ET: Toendraklimaat EH: Hooggebergteklimaat Df: Continentaal klimaat zonder droog jaargetijde Dw: Continentaal klimaat met droge winter BS: Steppeklimaat volgens classificatie van KŲppen. r <2t (r="jaarlijkse" neerslag, t="gemiddelde" jaartemperatuur). BW: Woestijnklimaat volgens de classificatie van KŲppen. r < t.

koelakken

Kleine groep rijke boeren in de S.U. , ten tijde van het tsarisme, die de meeste grond in bezit hadden.

kolchoz

Groot collectief landbouwbedrijf in de voormalige S.U., waarbij sprake is van een zelf gekozen bestuur. De kolchoz had vaak de vorm van een dorp.

kombinaat

Samenwerkingsverband in het voormalige Oostblok tussen twee gebieden met meerdere grondstoffen. De transportkosten worden niet berekend. Gebieden vullen elkaar zo aan.

koudegrens

Lijn in de voormalige S.U. ten noorden waarvan geen landbouw mogelijk is.

koudepool

Het gemiddelde koudste gebied op een halfrond. Het punt ligt altijd op een continent, omdat zeegebieden minder afkoelen dan landmassa's.

Terug naar de Index

- L -

landbouwdriehoek

Gebied dat wordt begrensd door Irkutsk, Odessa en St. Petersburg, dat overwegend voor de akkerbouw wordt gebruikt. Het gebied wordt gekenmerkt door vruchtbare bodems (zwarte aarde, bruine bosbodem en kastanjebruine bodems).

leeftijdsopbouw

De samenstelling van een bevolking naar leeftijd en naar geslacht.

levensverwachting

Het aantal jaren dat een persoon van een bepaalde leeftijd kan verwachten nog te zullen leven.

Terug naar de Index

- M -

MacSharry-plan

Een aantal voorstellen om een einde te maken aan het produceren van landbouwoverschotten, die tegen hoge prijzen moesten worden opgekocht door de EU. Het plan omvat o.a.: - geleidelijke afschaffing van de interventieprijzen - premie op het braakleggen van grond

meerjarenplannen

Algemeen: Het in plannen vaststellen van een beleid voor een reeks van jaren. Specifiek (in de (voormalige) Sovjetunie): Door de staat ontwikkelde plannen op economische terrein waarin de beleidsuitgangspunten voor vijf jaren of meer zijn vastgelegd.

melkquotum

De hoeveelheid melk die door een veeteeltbedrijf in een bepaalde periode mag worden geproduceerd.

mensjewiki

Gematigden ("witten") ten tijde van de Russische revolutie, die geleidelijk veranderingen wilden doorvoeren.

merzlota

Bodem in de Sowjet-Unie met een permanent bevroren ondergrond, ook wel permafrost genoemd.

migratie

Vorm van verhuizen waarbij een bestuurlijke grens wordt overschreden.

mir

Collectieve dorpsgemeenschap.

Terug naar de Index

- N -

natie

Een volk dat de onderlinge saamhorigheid ook territoriaal heeft vastgelegd.

nationaliteitenkwestie

Problemen die ontstaan doordat binnen de landsgrenzen van een staat meerdere volken wonen, die een deel van hun identiteit willen behouden en/of zich willen afscheiden.

nation-building

Een fase in het proces van staatsvorming, waarbij in brede lagen van de bevolking loyaliteitsgevoelens ontstaan m.b.t. het gezag van de staat.

natuurlijke aanwas

Bevolkingsgroei die ontstaat omdat het aantal geboorten groter is dan het aantal sterfgevallen.

natuurlijke groei

Groei die ontstaat omdat er meer geboorten dan stertegevallen zijn.

nieuwe economische politiek

N.E.P.: (1921-1928), nieuwe economische politiek, overheidsbeleid als reactie op de tegenwerking van boeren bij de nationalisatie van landbouwgrond (waardoor voedseltekorten ontstonden) waarbij er een grotere vrijheid ontstond en de productie toenam.

nomenklatoera

Partijleden met met hoge functies in de Communistische Partij.

Terug naar de Index

- O -

oblast

Administratieve eenheden van kleinere volken in de voormalige Sovjet Unie.

Terug naar de Index

- P -

perestrojka

Hervorming, ingrijpende verandering in het sociaal-economisch systeem van de Sowjet Unie.

planeconomie

Economische systeem waarbij soort en omvang van de productie ťn de prijs van het product wordt bepaald door de staat.

podzol

Een bodemtype van zeer matige kwaliteit, waarin een neerwaarts gericht transport van mineralen, klei en organisch materiaal, duidelijke horizonten veroorzaakt.

politbureau

Dagelijks bestuur, machtigst orgaan in de S.U..

pravda

Dagblad van de communistische partij, jarenlang de staatskrant ("de Waarheid").

productiegoederen

Goederen waarmee andere goederen en diensten mee kunnen worden geproduceerd, zoals machines en transportmiddelen.

productienorm

De hoeveelheid goederen die door een bepaald bedrijf, volgens de planeconomie, binnen een bepaalde periode moet woren geproduceerd.

proletariaat

De gezamenlijke arbeiders.

pullfactoren

Redenen die een gebied tot een aantrekkingsgebied maken.

pushfactoren

Redenen die een gebied tot een afstootgebied maken.

Terug naar de Index

- Q -

Terug naar de Index

- R -

ras

Een groep mensen die gekenmerkt is door het gemeenschappelijk bezit van een aantal erfelijke, lichamelijke kenmerken en zich daardoor onderscheidt van andere groepen.

raspoetitza

Modderperiode die ontstaat wanneer het water van de ontdooide bovengrond niet kan wegzakken in de permafrost. Hierdoor worden wegen onbegaanbaar.

regenrivier

Een rivier die bovenstrooms wordt gevoed door regenwater en daardoor de afvoer vaak ziet wisselen.

regiem

De veranderingen in de afvoer van een rivier in de loop van de tijd.

religie

godsdienst

rookgasontzwaveling

Een chemisch proces waardoor zwaveldioxide uit de rookgassen wordt verwijderd. In een veel gebruikt procťdť wordt het rookgas met een kalk/water-mengsel gewassen. Het zwaveldioxide wordt gebonden tot calciumsulfiet en vervolgens geoxideerd tot calciumsulfaat (gips).

ruimtevaartuig

Toestel voor de ruimtevaart.

russianering

Het opdringen van de russische taal.

russificatie

Het streven van de centrale overheid, alle volken binnen de staat te doen integreren in de Russische samenleving; een fusie van volken waarbij de Russische samenleving bepalend is.

Terug naar de Index

- S -

satellietland

Een land dat geheel afhankelijk is van en in feite geregeerd wordt door een machtig (vaak naburig) land.

sociale bevolkingsbeweging

De veranderingen in het bevolkingsaantal die bepaald zijn door migratie.

sovchoz

Groot, sterk gemechaniseerd landbouwbedrijf in de voormalige S.U., veelal gesticht in nieuw ontgonnen gebieden. Een sovchoz werkte onder staatstoezicht en had de functie van modelbedrijf.

sowjet

Letterlijk: raad.

staat

Een aaneengesloten territorium (grondgebied) dat onder een centraal (soeverein) gezag is geplaatst.

steenkool

Brandstof ontstaan door de verdere inkoling van bruinkool. Bestaat voor 80-95% uit koolstof.

steppe- en woestijnbodems

Bodems zonder veel horizonten, omdat de uitspoeling ontbreekt. In de steppebodem kan in de bovenste horizont organisch materiaal aanwezig zijn waardoor een bruinkleuring zichtbaar is. In de woestijnbodem ontbreekt het organisch materiaal.

stroomgebied

Het gebied dat afwatert op een rivier en zijn zijrivieren.

suburbanisatie

Een migratiebeweging waarbij mensen wegtrekken uit de grote stad en zich vestigen in kleinere steden en dorpen op het nabije platteland. De suburbanisatie is vooral toegenomen toen de welvaart steeg en de automobiliteit toenam.

Terug naar de Index

- T -

taal

Spraakklanken en/of tekens waarmee men zijn gedachten en gevoelens aan anderen kenbaar maakt.

taiga

Zone van naaldbossen tussen de 50į en 55į Noorderbreedte.

territoriaal productie complex

T.P.C., opvolger van het Kombinaat: gebied dat bepaalde grondstoffen en energiebronnen bezit en op basis daarvan als groeipool moet gaan functioneren.

thermokarst(icing)

Een verschijnsel dat zorgt voor snelle veranderingen in de reliŽfvorm van het oppervlak door het smelten van ijs in de bodem. Niet al het water kan in de poriŽn van het losse materiaal worden opgenomen, waardoor de bodem ontstabiel wordt.

toendra

Boomloze vlakte rondom de Noordpool, die het grootste deel van het jaar bevroren is.

toendrabodem

Een bodem die wordt gekenmerkt door oxidatie en reductie van ijzer. Dat veroorzaakt oranje en wit/blauwe vlekken (gley-verschijnselen) in het bodem-profiel.

Toradja's

De Toradja's leven in de binnenlanden van Sulawesi. Opvallend is hun traditionele en karakteristieke huizenbouw. Indrukwekkend zijn hun begrafenisceremonieŽn met voorouderverering. Voor toeristen een attractie van de eerste orde. Zo'n begrafenis is erg kostbaar en erg langdurig. De overledene staat soms maanden gebalsemd boven de grond. Geslachte buffels begeleiden de gestorvene naar de hemel. Vaak worden ze begraven in een rotswand, waar aangeklede poppen, tau-tau wachters, hen bewaken.

trans-siberische spoorlijn

Spoorlijn aangelegd tussen 1892-1905 van Moskou naar Wladiwostok ter ontsluiting van SiberiŽ.

trawopolnajasysteem

Vruchtwisselingssysteem in het Rusland van de jaren vijftig waarbij het accent lag op meerjarige voedergewassen.

tsaar

Koning in het voormalige Rusland.

tsjernosem

Een bodem met een dikke zwarte tophorizont (zwarte aarde), met zeer goede landbouwkundige kwaliteiten.

Terug naar de Index

- U -

uranium

Een gedeeltelijk radioactief element.

ussr

Unie van Socialistische Sovjet Republieken (CCCP), voormalige naam van de Sovjet-Unie.

Terug naar de Index

- V -

vegetatiezones

Een vroeger bestaande indeling van vegetatietypen op basis van de binding van het klimaat als belangrijkste standplaatsfactor. De zones zijn door menselijke activiteiten grotendeels vervangen door cultuurland, waardoor het begrip eiegenlijk is achterhaald.

verhang

Verval per kilometer.

verval

Het hoogteverschil tussen twee plaatsen van een rivier.

vijfjarenplan

Plannen in de voormalige S.U. met economische doelstellingen, ontwikkeld door Gosplan.

volk

Een groep mensen die op grond van raciale, culturele, historische en godsdienstige kenmerken bij elkaar horen en zich ook bewust zijn van saamhorigheid.

vulkaan

Een vulkaan is een plaats waar vloeibaar gesteente, gassen en vast materiaal uit de aarde komt. Het vloeibare gesteente noemen we lava. Lapilli is vast materiaal ter groote van erwten en noten. Grote stukken noemen we vulkanische bommen. Belangrijke vulkanen in ItaliŽ zijn: Etna, Vesuvius, Stromboli.

Terug naar de Index

- W -

warschaupact

Een voorbeeld van militaire blokvorming; een militair samenwerkingsverband tussen de Oost-Europese (socialistische) landen.

waterscheiding

De natuurlijke scheiding tussen twee stroomgebieden.

Terug naar de Index

- X -

Terug naar de Index

- Y -

Terug naar de Index

- Z -

zonaliteit

Het verschijnsel waarbij veel natuurlijke processen overeen blijken te komen met bestaande klimaatzones.

zoutbodems

Bodems waarin door een opgaande waterbeweging zouten in het profiel zijn afgezet.

Terug naar de Index

Terug naar menu