Begrippenlijst 'Astronomie'

INDEX :

ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ

- A -

aardbaan

De weg die de aarde aflegt rondom de zon / omloop 365 dagen, 5 uur, 49 min en 26 sec.; de aardbaan is niet volkomen vlak.

aarde

De door ons bewoonde planeet draaiend om de zon / diameter over de evenaar 40.000 km (over de polen iets kleiner, de aarde is dus iets afgeplat) lengte van de aardas (afstand tussen de de polen) 12.710 km, gemiddelde afstand tot de zon 149,6 milj km, revolutietijd 1,0 jr (365 dagen, 5 uur, 49 min en 26 sec), rotatietijd 24 uur (23h56min), 1 maan. Snelheid van de aarde door het heelal ca 107.500 km per uur.

aardrotatie

De wenteling van de aarde om haar eigen as (1x per 24 uur -23h56m-)

afstanden

De afstanden in de ruimte worden meestal uitgedrukt in parsec = 3,257 lichtjaren = 3,083.10 /13de km. De meeste waargenomen sterren bevinden zich op afstande tussen 1 en 2000 parsec.

asteroide

Een van de brokstukken die een baan om de zon beschrijven. (=planetoide).

astronaut

Westerse ruimtevaarder.

astronomie

De wetenschap die de wereldruimte met haar sterren en planeten bestudeert / niet te verwarren met astrologie.

astronoom

Wetenschapper die de loop, de stand, de grootte enz. van de hemellichamen bestudeert (=sterrenkundige).

atmosfeer

Het gasvormig omhulsel van de aarde

atstronomie

Wetenschap die de wereldruimte met haar sterren en planeten bestudeert / niet te verwarren met astrologie

Terug naar de Index

- B -

Terug naar de Index

- C -

Terug naar de Index

- D -

dampkring

Gasvormig omhulsel van de aarde.

dierenriem

Voor de mens in de oudheid beweegt zich de zon langs de sterren die zich op vaste punten aan het hemelgewelf bevonden. Langs deze cirkel -ecliptica- beweegt zich de zon van west naar oost langs een zone versiert met twaalf sterrenbeelden die men dierenriem (=zodiac) noemde, omdat zeven van deze sterrenbeelden naar dieren genoemd zijn. De twaalf sterrenbeelden zijn: ram, stier, tweeling, kreeft, leeuw, maagd, weegschaal, schrpioen, boogschutter, steenbok, waterman, vissen.

Terug naar de Index

- E -

eclips

De totale verduistering van een hemellichaam

ecliptica

Baan die de zon in een jaar tussen de sterren aflegt, als je de aarde in rust denkt. (=zonsweg)

eerste kwartier

Stand van de maan waarbij wij een kwart van de maan verlicht zien tussen nieuwemaan en volle maan.

Terug naar de Index

- F -

Terug naar de Index

- G -

getijden

Het periodiek rijzen (vloed) en dalen (eb) van het zeeniveau onder inwerking van de aantrekkingskrachten van zon en maan.

Terug naar de Index

- H -

halo

Lichtende kring om de zon of maan.

heelal

De oneindige ruimte met alles wat ze bevat

helioscoop

Zie helioscoop.

hemelas

Denkbeeldige lijn waarom het hemelgewelf met alle sterren schijnbaar rondwentelt.

hemelbol

De mens in de oudheid ging er vanuit dat de aarde het middelpunt van het heelal was en niet van plaats veranderde. De sterren schenen hem lichtpunten toe, vastgehecht aan een bolvormige schaal van onbepaalde afmetingen. de werd door hem 'sfeer' of hemelbol genoemd.De hemelequator was de grootste cirkel op de hemelbol. Omdat de beweging van de aarde om de zon niet bekend was, kwam het hem voor, dat de zon zich voor de vaste sterren van de roterende hemelbol langs bewoog, waarbij zij in de tijd van een jaar de volledige cirkel, de ecliptica, doorliep van het westen naar het oosten. Door een met twaalfsterrenbeelden versierde zone aan de hemel die men dierenriem noemde, omdat zeven strrenbeelden naar dieren genoemd zijn. Het vlak van de ecliptica staat scheef op de hemelequator, onder een hoek van 23,5 graden. Tweemaal per jaar passert de zon op zijn baan langs de dierenriem de hemelequator: bij het begin van de lente en bij het begin van de herfst. Deze twee belangrijke punten worden 'lentepunt' en 'herfstpunt' genoemd.

hemelequator

Grootste cirkel op de hemelbol. Zie verder hemelbol.

hemelgewelf

De bolvormige hemelkoepel.

hemelglobe

Globe waarop de sterrenhemel is afgebeeld.

hemelkaart

Sterrenkaart.

hemellichaam

In de ruimte zwevend lichaam: zon, maan of ster.

hemellicht

1. Licht aan of van de hemel. 2. Lichtend hemellichaam, met name de zon.

hemelpool

Denkbeeldig uiteinde van de hemelas.

hemelruim

Luchtruim, kosmos, heelal, hemel.

Terug naar de Index

- I -

Terug naar de Index

- J -

Jupiter

Planeet draaiend om de zon / afstand tot de zon 778,3 milj km, revolutietijd 11,8jr, rotatietijd 9h51m, aantal manen 14.

Terug naar de Index

- K -

komeet

Hemellichaam van geringe massa dat, als het op zijn baan de zon nadert, vaak een lichtende 'staart' vormt

kosmonaut

Oosteuropese ruimtevaarder.

kosmos

De oneindige ruimte met alles wat ze bevat.

kunstmaan

Zie satelliet 2.

Terug naar de Index

- L -

laatste kwartier

Stand van de maan waarbij wij een kwart van de maan verlicht zien tussen vollemaan en nieuwe maan.

lichtjaar

Een lichtjaar is de afstand die het licht in één jaar aflegt. (= 3,083.10/13de km).

lunatie

Wisseling van het beeld van de maan; schijngestalten van de maan; periode waarin de maan alle schijngestalten doorloopt, duur 29,5306 dagen (= synodische maand). Zie ook maancyclus of maancirkel.

Terug naar de Index

- M -

maan

Hemellichaam dat om een planeet heendraait / m.n de wachter die de aarde bij haar omloop om de zon vergezelt, waarbij de maan een elliptische baan om de aarde beschrijft. De gemiddelde afstand maan <- > aarde 3476 km. De maan heeft een middellijn van 3476 km. De maan loopt in 27,32 dagen om de aarde. Door de aantrekkingskracht van de maan ontstaat er op aarde getijdewerking (eb en vloed). De maan is een donkere bol die zonlicht naar de aarde terugkaatst; daardoor ontstaan er ook schijngestalten. Doordat de maan in dezelfde tijd om haar as en om de aarde draait, zien we vanaf de aarde steeds dezelfde helft van de maan. De maan heeft geen dampring, daardoor zijn de temperatuursverschillen erg groot; +120 tot -160 graden. De eerste mensen op de maan waren de Amerikaanse astronouten Neil Armstrong en Edwin Aldrin op 20-21 juli 1969. In 1971 volgde een tweede Amerikaanse maanlanding.

maancirkel

Tijdvak van 19 jaar of 235 maanomlopen (=synodische maanden) na verloop waarvan de schijngestalten van de maan weer op de zelfdem datum vallen.

maancyclus

Tijdvak van 19 jaar of 235 maanomlopen (zgn. synodische maanden) na verloop waarvan de schijngestalten van de maan weer op dezelfde datum vallen.

maand

Siderisch omlooptijd van de maan t.o.v. de tijd waarin zij haar omloop van de ene vaste ster af gerekend tot aan dezelfde vaste ster volbrengt, nl. 27 dagen, 7 uur en 43 minuten.

maandag

Periode gedurende welke het naar de aarde gekeerde gedeelte van de maan verlicht is door de zon.

maaneclips

Maansverduistering.

maanfase

Elke van de schijngestalten van de maan.

maanjaar

Jaar dat berekend wordt naar de omloop van de maan.

maankalender

Kalender die gebaseerd is op de perioden van de maan.

maanlander

Toestel gebruikt voor maanlandingen.

maanlanding

Landing op de maan. Voor het eerst op 20-21 juli 1969. Zie verder: maan.

maanring

Halo om de maan.

maansatelliet

Kunstmatige satelliet die in een baan om de maan gebracht is.

maansloep

Toestel gebruikt voor maanlandingen. Zie verder maanlandingsvaartuig.

maansverduistering

Verduistering van de maan door de schaduw van de aarde.

maantafels

Tabellen die voor elk ogenblik de plaats van de maan geven.

Mars

Planeet draaiend om de zon / afstand tot de zon 227,9 milj km, revolutietijd 1,8 jr, rotatietijd 24h37m, twee manen.

Mercurius

Planeet draaiend rondom de zon / afstand tot de zon 57,9 milj km, middellijn 4840 km, revolutietijd 0,2 jr, rotatietijd 58d15h, de planeet heeft geen manen.

meteoor

Lichtverschijnsel veroorzaakt door uit de ruimte neervallende meteorieten

meteoorsteen

Steen afkomstig uit de ruimte.

meteoriet

Steen afkomstig uit de ruimte.

meteoroïde

Deeltje dat een meteoor veroorzaakt.

Terug naar de Index

- N -

Neptunus

Planeet draaiend om de zon / afstand tot de zon4498 milj km, revolutietijd 164,7jr, rotatietijd 15h08m, 2 manen.

nieuwe maan

Stand van de maan waarin zij geen licht naar de aarde zendt.

Terug naar de Index

- O -

observatorium

Gebouw dat is ingericht voor het doen van sterrenkundige waarnemingen. In Nederland b.v. Utrecht, Leiden en Groningen. De radiosterrenwacht te Dwingelo.

Terug naar de Index

- P -

planeet

Hemellichaam dat om een ster draait.

planeetjaar

Omlooptijd van een planeet om haar zon.

planeetwachter

Maan.

planetarium

1.Toestel dat een bewegende, ruimtelijke of geprojecteerde voorstelling van de sterrenhemel met de bewegingen van de zon, planeten en sterren geeft. 2. Het gebouw waarin de sterrenhemel tegen de binnenwand van een koepel wordt geprojecteerd.

planetenstelsel

Stelsel van planeten om een zon.

planetentafel

Tabel van astronomische plaatsbepaling van planeten.

planetoide

Een van de brokstukken die een baan om de zon beschrijven. (=asteroide)

planiglobe

Voorstelling van een hemelhalfrond op een vlakke kaart.

Pluto

Planeet draaiend om de zon / afstand tot de zon 5910 milj km, revolutietijd 248,4jr, rotatietijd 6h09m, geen manen.

Terug naar de Index

- Q -

Terug naar de Index

- R -

revolutie

Draaiing van een hemellichaam om z'n as.

rotatie

Draaiing van een hemellichaam om z'n as.

ruimte

Het oneindige heelal met alles wat ze bevat.

ruimtecapsule

In de ruimte gelanceerd toestel voor onderzoek.

ruimtependel

Raketvliegtuig voor betrekkelijk korte afstanden

ruimteschip

Vaartuig voor de ruimtevaart.

ruimteschroot

In de ruimte achtergebleven resten van ruimtevaartuigen.

ruimtesonde

Onbemand onderzoekstoestel ver buiten de directe omgeveing van de aarde.

ruimtestation

Bemande basis in de ruimte.

ruimtevaarder

Iemand die een ruimtevaart onderneemt.

ruimtevaart

Het verkeer door de ruimte. Op 4 okt. 1957 lanceerde de USSR de eerste kunstmaan. Daarna heeft de ruimtevaart een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt.

ruimtevaartuig

Toestel voor de ruimtevaart.

ruimteveer

Ruimtevaartuig dat gebruikt wordt om mensen en materiaal van de aarde in de ruimte te brengen en weer terug te halen.

ruimteziekte

Op zeeziektelijkende verschijnselen die kunnen ontstaan in een toestand van gewichtloosheid.

Terug naar de Index

- S -

satelliet

1. Hemellichaam dat om een planeet draait. 2. Ruimtevaartuig met een bepaald doel in de ruimte b.v. boven de aarde: foto's t.b.v de weersverwachting of voor spionage. Verkenning van andere planeten.

Saturnus

Planeet draaiend om de zon / afstand tot de zon 1428 milj km, revolutietijd 29,4jr, rotatietijd 10h14m, 10 manen.

sfeer

Is hemelbol, zie aldaar.

staartster

Hemellichaam van geringe massa dat, als het op z'n baan de zon nadert, vaak een lichtende 'staart' vormt

ster

Hemellichaam dat warmte en licht uitstraalt.

sterrenatlas

Boek met kaarten van de sterrenhemel, die het identificeren van de sterren mogelijk maakt. Jaarlijks wordt de "Sterrengids" uitgegeven door de Ned. Ver. van Weer- Sterrenkunde.

sterrencatalogus

Systematische lijst van de allerhelderste sterren. Meestal is hiervan het doel om nauwkeurig de plaats van een ster te kunnen vaststellen in een bepaald jaar. Als oudste lijst geldt die van Hipparchos in de Almagest.

sterrendag

Naar menselijke waarneming gaan de sterren op en onder door het draaien van de hemelbol. Omdat de zon zich tussen de sterren beweegt, tegen de rotatie van de hemelbol in, is de gemiddelde tijdsduur tussen twee zonsopgangen iets langer dan die tussen twee 'sterrenopgangen'. Voor de astronomen is de sterrendag, door zijn steeds constante lengte, de ideale tijdsmaat. De zonnedag is om verschillende redenen niet evenlang.

sterrenhemel

Hemel waaraan zich sterren vertonen.

sterrenhoop

1. opeenhoping van sterren. 2. Bolvormige sterren die ieder 10.000 tot 1.000.000 sterren omvat.

sterrenkaart

Afbeelding van gedeelten van de sterrenhemel / meestal in 2 helften, het noordelijk en het zuidelijk halfrond.

sterrenkijker

1. Kijker voor astronomische waarnemingen. 2. Iemand die de sterren waarneemt (=astronoom).

sterrenkunde

Wetenschap die de wereldruimte (heelal) bestudeert met haar sterren en planeten.

sterrenkundige

Wetenschapper die de loop, de stand, de groote enz. van de hemellichamen bestudeert. (=astronoom).

sterrenregen

Groot aantal vallende sterren (kosmische deeltjes).

sterrenrevolutie

De voorstelling omtrent het ontstaan en vergaan van de sterren

sterrenschot

Het vallen van sterren.

sterrenstelsel

Groot aantal bij elkaar horende sterren.

sterrenwacht

1. Gebouw dat ingericht is voor het doen van sterrenkundige waarnemingen (=observatorium). In Nederland: b.v. Leiden, Utrecht en Groningen. 2. Waarnemers die en sterrenwacht bemannen.

Terug naar de Index

- T -

telescoop

Kijker voor astronomische waarnemingen.

Terug naar de Index

- U -

uitspansel

Zie heelal.

Uranus

Planeet draaiend om de zon / afstand tot de zon 2872 milj km, 84jr -10h49m, 5 manen.

Terug naar de Index

- V -

vallende sterren

Kosmische lichaampjes die behoren tot de grote staofwolk die de zon omgeeft.

Venus

Planeet draaiend om de zon / afstand tot de zon 108,2 milj km, revoluteitijd 0,6 jr, rotatietijd -243d, geen manen.

verduistering

De bedekking van een hemellichaam door een ander m.n. van de maan door de aarde (maansverduistering) en van de zon door de maan (maansverduistering).

vollemaan

Stand van de maan waarbij wij de hele verlichte helft van de maan zien. Een van de schijngestalten of fasen van de maan. De maan is een donkere bol die zonlicht naar de aarde terugkaatst. Het zonlicht valt altijd vanuit dezelfde richting op de maan. Het hangt nu van de stand van de maan t.o.v. de aarde af of deze vanuit de aarde gezien geheel verlicht lijkt (vollemaan) of donker (nieuwemaan) of slechts gedeeltelijk (eerste en laatste kwartier).

Terug naar de Index

- W -

wereldas

Voorstelling van mensen uit de oudheid, waarbij de aarde stil stond en de hemelbol om een vaste as draaide, de wereldas. Zie verder hemelbol.

wereldruimte

Het oneindige heelal met alles wat ze bevat.

Terug naar de Index

- X -

Terug naar de Index

- Y -

Terug naar de Index

- Z -

zenith

Toppunt (van b.v. de zon of een ster) aan de hemel.

zodiac

Zie 'dierenriem'.

zon

Het centrale hemellichaam van ons zonnestelsel. De zon is een ster, een gloeiende gasbol, zij straalt licht en warmte uit .De middellijn van de zon is 1,391 miljoen km.

zoneclips

Zie zonsverduistering.

zonnecirkel

1. Dierenriem 2. Periode van ruim elf jaar waarin de zonneactiviteit eenmaal haar maximum en eenmaal haar minimum bereikt. 3. Ecliptica.

zonnedag

De ritmische afwisseling van licht en donker, die het leven op aarde bepalen. Omdat de zon zich tussen de sterren beweegt in een richting tegengesteld aan die van de rotatie van de hemelbol, is de gemiddelde tijdsduur tussen de twee zonsopgangen iets langer dan die tussen twee 'sterrenopgangen'. Terwijl de zon in de loop van het jaar ruim 365 maal op- en ondergaat, doen de sterren dat ruim 366 maal. De sterrendag is iets minder dan 4 minuten korter dan de zonnedag. Voor de astronoom is de sterrendag, door zijn steeds constante lengte, de ideale tijdsmaat. De zon kent deze eigenschap, om verschillende redenen, niet.

zonnejaar

Jaar dat berekend wordt volgens de omloop van de aarde om de zon.

zonnekijker

1. Instrument voor het waarnemen of het projecteren van de zon. 2. Voorziening om de ogen te beschermen bij het observeren (waarnemen) van de zon.

zonnestelsel

De zon met de daarbij horende sterren en planeten en manen.

zonnestilstand

Het punt waarop de zon haar grootste declinatie (= afstand tot de evenaar) bereikt. De beweging in declinatie komt tot staan en de zon keert weer terug naar de evenaar.

zonnetafels

Tabellen met gegevens om de plaats waar de zon zich, in haar schijnbare loop, op een gegeven tijdstip bevindt, te berekenen.

zonnetijd

Tijd die gemeten wordt naar de stand van de zon.

zonnevlam

Plotseling opvlammende zone aan de oppervlakte van de zon. Soms wel 100.000 km hoog.

zonnevlek

Donkere vlek op het oppervlak van de zon.

zonnewende

Zie zonnestilstand.

zonsafstand

Afstand van een planeet tot de zon.

zonsverduistering

Het verschijnsel dat de maan tussen de zon en de aarde schuift en de schaduw van de maan op de aarde valt. De eerst volgende volledige zonsverduistering die in ons land zichtbaar zal zijn is op 15 augustus 1999.

zonsweg

Baan die de zon in een jaar tussen de sterren aflegt, als je de aarde in rust denkt. (=ecliptica)

Terug naar de Index

Terug naar menu